www.zkurd.org
ئه‌ندامه‌تی پرۆژه‌كان مه‌کۆ تاقیكاری IT فه‌رهه‌نگی ماڵه‌وه
  zanistperweran



پۆستی ئه‌له‌كترۆنی
(ته‌نها بۆ ئه‌ندامانه‌)
ناو
تێپه‌ڕه‌وشه‌
له‌ لایه‌ن Dastan ه‌وه‌، ‌ ڕێكه‌وتی ٢٠٠٦/٧/٢    

ڕووناكی و یاسای ڕێژه‌یی


ناوه‌ڕۆكی ئه‌م وتاره‌
پێشه‌کی:
ڕووناکی بڵاو نابێته‌وه‌ له‌ ناکاو.
ئایا ده‌تواندرێت خێراییی ڕووناکی بگۆڕدرێت؟
ده‌نگ و ڕووناکی
سه‌ره‌تای ڕێژه‌ییی جووڵه‌ له‌وه ‌ده‌چێت ناخۆش بێت.
سه‌رچاوه‌کان:





پێشه‌کی:
مرۆڤ له‌سه‌ر هه‌ساره‌یه‌ک ده‌ژی که‌ له‌ گه‌ردوونێکی بێسنوور، گه‌وره‌ و پان و به‌ریندا وه‌ک گه‌ردێک وایه‌. سه‌ره‌ڕای ئه‌و بچووکییه‌ی خه‌یاڵ و سه‌رنجی خۆی بۆ یه‌ك‌یه‌ک ئه‌و شتانه‌ی له‌ ده‌وروبه‌ری هه‌یه‌ یا هه‌ڵسوکه‌وتی له‌گه‌ڵ ده‌کات ده‌ڕوانێت. یه‌كێک له‌و شتانه‌ی که‌ خه‌یاڵی مرۆڤ زۆر ماندوو ده‌کات کاتێک بیری لێ ده‌کاته‌وه،‌ ڕووناکییه.
(ئاینشتاین) "یاسای ڕێژه‌یی"ی داناوه‌ و به‌پێی ئه‌م یاسایه‌ ده‌بێت هه‌موو شتێک ڕێژه‌یی بێت. ئاخۆ دیارده‌ی ڕووناکی له‌گه‌ڵ بنه‌مای ڕێژه‌یی چۆن بێت؟

ڕووناکی بڵاو نابێته‌وه‌ له‌ ناکاو.
ڕووناکی بڵاو نابێته‌وه‌ له‌ ناکاو، گه‌رچی خێراییی بڵاوبوونه‌وه‌که‌ی (٠٠٠ ٣٠٠) کیلۆمه‌تره‌ له‌ چرکه‌یه‌کدا. مرۆڤ به‌ ئاسانی بڕوا به‌و خێرایییه‌ گه‌وره‌یه‌ ناکات، چونکه‌ له‌ ژیانی ڕۆژانه‌یدا هه‌ڵسوکه‌وت له‌گه‌ڵ جۆره‌ خێرایییه‌کی زۆر بچوکتر ده‌کات هه‌رگیز له‌گه‌ڵیدا به‌راورد ناکرێت.
بۆ نموونه‌، خێراییی هاژه‌ك (موشه‌ك‌)ی (یه‌كێتیی سۆڤێتی) گه‌یشته‌ 12 کم/ چرکه. زه‌وی له‌کاتی سووڕانه‌وه‌ی به‌ ده‌وری خۆردا که‌ خێراترین ته‌نه‌ به‌راورد به‌و هه‌موو ته‌نانه‌ی هه‌ڵسوکه‌وتمان له‌گه‌ڵیدا کردووه،‌ خێرایییه‌که‌ی ده‌گات به‌ 30 کم/ چرکه‌ و زیاتر نا.

ئایا ده‌تواندرێت خێراییی ڕووناکی بگۆڕدرێت؟
خێراییی ڕووناکی له ‌ڕاده‌به‌ده‌ر گه‌وره‌یه، به‌ڕاستی خێرایییه‌کی خوڵقێنه‌ره‌، ناسراوه‌ و جیاکراوه‌ته‌وه‌ به‌ نه‌گۆڕی و جێگیرییه‌کی بڕاو.
ئێمه‌ هه‌رده‌م توانیومانه‌ به‌ چه‌ند ڕێگای جیاواز له‌ خێرایی هه‌ر ته‌نێک زیاد و که‌م بکه‌ین، بۆ نموونه‌ گولله‌ی ده‌مانچه‌، چۆن؟!
ئه‌گه‌ر هات و له‌سه‌ر ڕێگای گولله‌ هاویشتراوه‌که‌ کیسێکمان له‌ خۆڵ دانا. ئه‌وا به‌شێک له‌ خێرایییه‌که‌ی ون ده‌کات له‌ کاتی بڕینی کیسه‌که‌ و به‌ خێرایییه‌کی که‌متر ده‌رده‌چێت.
به‌ڵام ئه‌م کرداره‌ له‌گه‌ڵ ڕووناکی ده‌گۆڕدرێت به‌ ته‌واوه‌تی. له ‌کاتێکدا، خێراییی گولله‌که‌ پشت ده‌به‌ستێت به‌ چۆنێتیی پێکهاته‌ی ئه‌و ده‌مانچه‌یه‌ی که‌ ده‌ریده‌هاوێت و هه‌روه‌ها سروشتی ئه‌و بارووته‌ی له‌ گولله‌که‌دا هه‌یه‌. خێراییی ڕووناکی پشت به‌ سه‌رچاوه‌که‌ی نابه‌ستێت، یه‌ک جۆره‌ گه‌رچی سه‌رچاوه‌که‌ی جیاواز بێت.
به‌ڵام ئه‌گه‌ر هات و له‌سه‌ر ڕێگای تیشکی ڕووناکی لاكێشه‌ی شووشه‌ییی ته‌ریب دابنێین، ئێستا خێراییی ڕووناکی له‌ ناو شوشه‌که‌دا که‌متره‌ له‌ بۆشایی. له‌ کاتی تێپه‌ڕبوونی ڕووناکی به‌ ناو لاکێشه‌ ته‌ریبه‌که‌دا، خێرایییه‌که‌ی که‌م ده‌بێته‌وه‌. به‌ڵام هه‌رکاتێک ده‌رچوو لێیه‌وه‌ یه‌کسه‌ر بڵاوده‌بێته‌وه‌ به‌ خێراییی (٠٠٠ ٣٠٠) کیلۆمه‌تر له‌ چرکه‌یه‌کدا.

بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕووناکی له‌ بۆشایی به‌ پێچه‌وانه‌ی هه‌موو جۆره‌ جووڵه‌یه‌کی تر جیا کراوه‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کی پله‌به‌رز، له‌ گرنگیی ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ناتوانرێت له‌سه‌رخۆ یا تاو بدرێت. هه‌ر چ گۆڕانکارییه‌ک ڕووی دا به‌سه‌ر تیشکه‌که‌ له‌ مادده‌که‌، به‌ ده‌رچوونی بۆ بۆشایی بڵاوده‌بێته‌وه‌ به‌ خێراییی پێشووی.

ده‌نگ و ڕووناکی
بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕووناکی به‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌، جووڵه‌ی هیچ ته‌نێکی سروشتی لێی ناکا. ته‌نها دیارده‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌نگ نه‌بێت. (ده‌نگ) بریتییه‌ له‌ جووڵه‌یه‌کی به‌ له‌ره‌له‌ر بۆ ته‌نۆچکه‌ ناوه‌ندییه‌کان که‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ به‌ ناویدا. بۆیه‌ خێراییی ده‌نگ دیاری ده‌کرێت به‌ تایبه‌تمه‌ندیی ناوه‌ند نه‌ک به‌ تایبه‌تمه‌ندیی ئه‌و ته‌نه‌ی که‌ سه‌رچاوه‌ ده‌بێت بۆ ده‌نگ.

ئه‌گه‌ر له‌ ڕێگای بڵاوبوونه‌وه‌ی ده‌نگ ڕێگرێکی کانزاییمان دانا بۆ نموونه‌. ده‌نگه‌که‌ خێرایییه‌که‌ی ده‌گۆرێت له‌ کانزاکه‌دا، به‌ڵام خێراییی سه‌ره‌تایییه‌که‌ی وه‌رده‌گرێته‌وه‌ هه‌ر که‌ گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ ناوه‌ندی یه‌که‌م.

با له‌ "هه‌واده‌رکه‌ر"ێک، گڵۆپێک و زه‌نگێكی کاره‌بایی دابنێین، پاشان هه‌وا له‌ "هه‌واده‌رکه‌ر"ه‌که‌ ڕاکێشین (ده‌ربکه‌ین)، ورده‌ ورده‌ ده‌نگی زه‌نگه‌كه‌ که‌م ده‌بێت تا نامێنێت. به‌ڵام ڕووناکیی گڵۆپه‌که‌ هه‌ر ماوه‌ وه‌ک پێشوو.
ئه‌م تاقیکردنه‌وه‌یه‌ ده‌یسه‌لمێنێت که‌ ده‌نگ له‌ ناوه‌ندێکی ماددی بڵاوده‌بێته‌وه‌ ته‌نها، به‌ڵام ڕووناكی ده‌توانێت بڵاو بێته‌وه‌ له‌ بۆشایی و له‌گه‌ڵ ئه‌‌وه‌شدا له‌ هه‌ندێ ناوه‌ندی ماددی.

سه‌ره‌تای ڕێژه‌ییی جووڵه‌ له‌وه ‌ده‌چێت ناخۆش بێت.
وا گه‌یه‌نرا خێراییی ڕووناکی له‌ بۆشایی زۆر گه‌وره‌ بێت، به‌ڵام سنورداره‌.
با وا دابنێین شه‌مه‌نده‌فه‌رێک ده‌جووڵێت به‌ خێرایییه‌کی زۆر گه‌وره‌. (٠٠٠ ٢٤٠) کم/ چرکه‌. با دابنیشین له‌ سه‌ره‌تای شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌ و گڵۆپێکیش له‌ کۆتایییه‌که‌ی دابنێین. ئێستا بیر بکه‌ینه‌وه‌ که‌ ئه‌نجامی پێوانی کاتی پێویست بۆ بڕینی ماوه‌ی نێوان یه‌کێک له‌ کۆتایییه‌کانی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌ بۆ کۆتایییه‌که‌ی تری چۆن ده‌بێت.
ئه‌م کاته‌ی ده‌ستمان ده‌که‌وێت جیاوازیی هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و کاته‌ی که‌ ده‌ستمان ده‌که‌وێت له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی وه‌ستاودا.
له‌ ڕاستیدا، بۆ شه‌مه‌نده‌فه‌رێک که‌ بجووڵێت به‌ خێراییی (٠٠٠ ٢٤٠) کم/ چرکه‌، خێراییی ڕووناکی پێویسته‌ "بۆ ئاراسته‌ی پێشه‌وه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌" (٠٠٠ ٣٠٠ - ٠٠٠ ٢٤٠ = ٠٠٠ ٦٠)
کم/ چرکه‌ بێت ته‌نها.
وه‌ ئه‌گه‌ر هات و گڵۆپه‌که‌مان خسته‌ سه‌ره‌تای شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌ و کاتی پێویستمان پێوا بۆ ڕووناکی تا ده‌گاته‌ په‌پکه‌ (عربة)ی کۆتایی، لێره‌دا خێراییی ڕووناکی به‌پێچه‌وانه‌ی ئاراسته‌ی جووڵه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ر پێویسته (٠٠٠ ٢٤٠ + ٠٠٠ ٣٠٠ = ٠٠٠ ٥٤٠) کم/ چرکه‌ بێت، (ڕووناکی و کۆتاییی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌ ده‌جووڵێن بۆ به‌یه‌کگه‌یشتنی هه‌ریه‌ک بۆ ئه‌وه‌ی تریان).

به‌م جۆره‌ ده‌رده‌چێت که‌ ڕووناكی له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی جووڵاو پێویسته‌ بڵاو بێته‌وه‌ بۆ ئاراسته‌ی جیاواز به‌ خێراییی جیاواز. که‌چی ڕووناکی له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی وه‌ستاو بڵاو ده‌بێته‌وه‌ به‌ خێراییی یه‌کسان بۆ هه‌ر ئاراسته‌یه‌ک.

به‌ڵام سه‌باره‌ت به‌ گولله‌، ئه‌م کرداره‌ ده‌گۆڕێت به‌ ته‌واوی گۆڕانکاری. ئه‌گه‌ر هات و گولله‌که‌ بته‌قێنین به‌ ئاراسته‌ی جووڵه‌ی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌ یان به‌ پێچه‌وانه‌که‌ی، ئه‌وا خێرایییه‌که‌ی سه‌باره‌ت به‌ دیواری شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌ هه‌رده‌م چۆنه،‌ ئاوایه‌. وه‌ یه‌کسانه‌ به‌و خێرایییه‌ی ئه‌گه‌ر له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی وه‌ستاو (نه‌جوڵاو) بیته‌قێنین.

هۆکاره‌که‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ خێراییی گولله‌که‌ پشت ده‌به‌ستێت به‌ خێراییی ئه‌و ده‌مانچه‌یه‌ی که‌ ده‌رده‌چێت لێیه‌وه‌. به‌ڵام خێراییی ڕووناکی ناگۆڕێت به‌ گۆڕانی خێراییی گڵۆپ وه‌ک چۆن باسمان کرد.

ئه‌مانه‌ هه‌موو وا دیار ده‌که‌ن به‌ شێوه‌یه‌کی ئاشکرا که‌ دیارده‌ی بڵاوبوونه‌وه‌ی ڕووناکی دژه‌ له‌گه‌ڵ بنه‌مای ڕێژه‌ییی جووڵه‌. گولله‌که‌ ده‌فڕێت له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی وه‌ستاو وه‌ هه‌روه‌ها له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی جووڵاو به‌ هه‌مان خێرایی، به‌ گوێره‌ی دیواره‌کانی شه‌مه‌نده‌فه‌ره‌که‌. له‌ کاتێکدا ده‌بینین که‌ ڕووناکی له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی جووڵاو به‌ خێراییی (٠٠٠ ٢٤٠) کم/ چرکه‌ پێویسته‌ بڵاوبێته‌وه‌ له‌ یه‌کێک له‌ ئاراسته‌کان به‌ خێراییی که‌متر به‌ پێنج جار، وه‌ له‌ ئاراسته‌که‌ی تر گه‌وره‌تر به (١,٨)‌ جار له‌ خێرایییه‌که‌ی له‌ شه‌مه‌نده‌فه‌رێکی وه‌ستاو.


سه‌رچاوه‌کان:
1. انیشتین و النظریة النسبیة. الدکتور محمد عبدالرحمن مرحبا
2. Everyday Physical Science Experiments With Light and Sound
by Amy French Merrill
3. The Nature of Light: With a General Account of Physical Optics
by Eugene Lommel
4. http://www.science-house.org/teacher/empower/LightInt.html
5. http://www.glenbrook.k12.il.us/gbssci/Phys/Class/light/lighttoc.html

chapi bike

پێداچوونه‌وه‌ و ڕاستكردنه‌وه‌ی ڕێنووس، له‌سه‌ر بنه‌مای (ڕێنووسی یه‌كگرتووی زمانی كوردی): دیاكۆ.‌


مافی ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ پارێزراوه‌ بۆ گرووپی زانستپه‌روه‌رانی كورد، بۆ زانیاریی زۆرتر تكایه‌ كرته‌ی ئێره‌ ‌بكه‌
©٢٠٠٣-٢٠١٠