www.zkurd.org
ئه‌ندامه‌تی پرۆژه‌كان مه‌کۆ تاقیكاری IT فه‌رهه‌نگی ماڵه‌وه
  zanistperweran



پۆستی ئه‌له‌كترۆنی
(ته‌نها بۆ ئه‌ندامانه‌)
ناو
تێپه‌ڕه‌وشه‌
له‌ لایه‌ن Dastan ه‌وه‌، ‌ ڕێكه‌وتی ٢٠٠٦/١٢/١٧    

بیردۆزی ڕێژه‌یی


ناوه‌ڕۆكی ئه‌م وتاره‌
پێشه‌کی:
ئایا هه‌موو ده‌سته‌واژه‌یه‌ک واتاداره‌؟
ڕاست و چه‌پ.
ئێستا ڕۆژه‌ یان شه‌وه‌؟
گۆشه‌ و دووری.
گه‌وره‌یی، خۆشی، جوانی، ...
ڕێژه‌یی پێ ده‌چێت (ڕه‌ها مطلق) بێت.
ڕه‌ها (مطلق) پێ ده‌چێت ڕێژه‌یی بێت.
سه‌رچاوه‌کان.



پێشه‌کی:
ئێمه‌ له‌گه‌ڵ جۆره‌ ڕێژه‌ییه‌ک ڕاهاتووین که‌ هه‌ستی پێ ناکه‌ین. له‌ هه‌مان کاتدا به‌ ته‌واوه‌تی ده‌ری نابڕین له‌ کاتی قسه‌کردن یان ئیشپێکردنی پێداویستییه‌کانی ژیانی ڕۆژانه‌. ده‌بێت ئه‌و ڕێژه‌ییه‌ جیاوازیی چی بێت له‌گه‌ڵ ڕێژه‌یی فیزیکی و بیردۆزی ڕێژه‌یی ئاینشتاین؟

ئایا هه‌موو ده‌سته‌واژه‌یه‌ک واتاداره‌؟
ڕوون و ئاشکرایه‌ نه‌خێر. ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر هات و وشه‌ی مانادار و واتادارمان ‌هه‌ڵبژارد و له‌گه‌ڵ یه‌کتر به‌ستمانه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ڕه‌چاوکردنی هه‌موو یاسایێکی ڕێزمانی. به‌ڵام، ناگه‌ین به‌ هیچ ئه‌نجامێک ته‌نها شێتاتی نه‌بێت.
بۆ نموونه‌، زۆر قورسه‌ هیچ واتایه‌ک له‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ به‌دی بکه‌یت: (ئه‌م ئاوه‌ سێگۆشه‌یه‌). یان: (په‌ڕتووکێکی تووڕه‌ و سه‌رگه‌رمه‌).

به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ هه‌موو شێتاتییه‌ک به‌م پله‌یه‌ ڕوون و ئاشکرا نییه‌. زۆربه‌یان له‌ سه‌ره‌تادا دیار ده‌که‌وێت که‌ زۆر ڕاسته‌ و په‌سنده‌. به‌ڵام، له‌گه‌ڵ شیکردنه‌وه‌ی ورد بۆی ده‌رده‌چێت که‌ به‌س ڕاست نییه‌. ته‌نها قسه‌یه‌کی گێلانه‌یه‌.

ڕاست و چه‌پ.
ماڵه‌که‌تان ده‌که‌وێته‌ کامه‌ دیوی ڕێگا؟ دیوی ڕاست یان چه‌پ؟ وه‌ڵامی ڕاسته‌وخۆ دوای ئه‌م پرسیاره‌ نه‌لواو (مستحیل – Impossible)ه‌. ئه‌گه‌ر له‌ زانکۆوه‌ بڕۆین به‌ره‌و مزگه‌وت، ماڵه‌که‌ ده‌که‌وێته‌ دیوی ڕاست. وه‌ ئه‌گه‌ر به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بڕۆین، له‌ مزگه‌وته‌وه‌ به‌ره‌و زانکۆ، ماڵه‌که‌ ده‌که‌وێته‌ دیوی چه‌پ.

که‌واته‌ زۆر ئاشکرایه‌ ناتوانرێت گفتوگۆ بکرێت له‌سه‌ر ئاراسته‌ی ڕاست یان چه‌پ بۆ ڕێگا. به‌بێ ڕه‌چاوکردنی ئه‌و‌ ئاراسته‌یه‌ی (شوێن)ه‌ی که‌ ئاراسته‌ی ڕاست و چه‌پی بۆ دیاری ده‌كرێت.

گه‌رچی قسه‌کردن له‌سه‌ر ڕۆخی چه‌پ (شاطیء الأیمن) بۆ ڕووبار قبووڵه‌ و واتاداره‌. چونکه‌، ته‌وژمی ئاو (تیار الماء) له‌ ڕووباره‌که‌ ئاراسته‌که‌ی دیاری ده‌کات. بۆ نموونه‌، له‌ دیوی چه‌پی ڕووباره‌که‌ ماڵه‌که‌ی ده‌بینیت. مه‌به‌ستی، له‌ دیوی چه‌پی ته‌وژمی ئاوی ڕووباره‌که‌یه‌. وه‌ هه‌روه‌ها ڕۆیشتنی ئۆتۆمبێل ... هتد.

ئێستا ڕۆژه‌ یان شه‌وه‌؟
وه‌ڵامه‌که‌ی ڕاده‌وه‌ستێته‌ سه‌ر ئه‌و شوێنه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ی لێ ده‌کرێت. ئه‌و کاته‌ی له‌ وڵاته‌ عه‌ره‌بییه‌کان ڕۆژه‌ له‌ ئه‌مریکا شه‌وه‌.‌ هیچ ڕێگرێک له‌مه‌ نییه‌. چونکه‌، ڕۆژ و شه‌و دوو تێگه‌یشتراوی (چه‌مک)ی ڕێژه‌یین.
وه‌ ناتوانرێت وه‌ڵامی پرسیارێک بدرێته‌وه‌ به‌ گوێنه‌دانی ئه‌و خاڵه‌ی سه‌ر گۆی زه‌وی که‌ پرسیاره‌که‌ی لێ ده‌کرێت و قسه‌کردنی له‌‌سه‌ره‌.

گۆشه‌ و دووری.
قسه‌ و گفتوگۆکردن له‌سه‌ر دووری و گۆشه‌ بۆ شت بێمانایه‌ ئه‌گه‌ر ڕوون نه‌کرێته‌وه‌ له‌ چ خاڵێکه‌وه‌ له‌ بۆشایی سه‌یری لێوه‌ ده‌کرێ. بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر بڵێین گۆشه‌ی بینینی ئه‌م بورجه‌٤٥ پله‌یه‌، وه‌کوو ئه‌وه‌ وایه‌ که‌ هیچ نه‌وترابێت. به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌، ئه‌گه‌ر وتمان گۆشه‌ی بینین بۆ ئه‌م بورجه‌ له‌و خاڵه‌ی ١٥ مه‌تر دووره‌ لێی ٤٥ پله‌یه، وتراوێکی ڕاسته‌ و پڕواتایه‌. له‌م وتراوه‌ ده‌رده‌که‌وێت بۆ نموونه‌ که‌ به‌رزیی بورجه‌كه‌ ١٥ مه‌تره‌.

گه‌وره‌یی، خۆشی، جوانی، ...
ئه‌م تۆپه‌ گه‌وره‌یه‌؟ یان بچووکه‌؟ ... پرسیارێکی زۆر قۆڕ. هیچ مانای نییه‌ له‌ زانست. پێویسته‌ ده‌سته‌واژه‌که‌ ڕاست بکرێته‌وه‌ و بوترێت: ئه‌م تۆپه‌ گه‌وره‌تره‌ یان ئه‌وه‌ی تر؟ یان به‌ شێوه‌یه‌کی تر، ئایا ئه‌م تۆپه‌ گه‌وره‌یه‌ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌؟
کاتێک ده‌ته‌وێت ئاوه‌ڵناو (سیفه‌ت)ی گه‌وره‌یی یان بچووکی بۆ شتێک دابنێیت پێویسته‌ به‌راوردی بکه‌یت له‌گه‌ڵ شتێکی تر.

بۆ نموونه‌:

ئازاد ٣٢ ساڵانه‌، کوردۆ ١٨ ساڵانه‌، ئیڤان ٢١ ساڵانه‌ و‌ ده‌ریا ٢٢ ساڵان.
تۆ ده‌توانیت بڵێیت ئایا ئازاد به‌ته‌مه‌نتره‌ یان کوردۆ؟ ئایا ئیڤان بچووکتره‌ یان ده‌ریا؟ به‌ڵام ناتوانیت بڵێیت ئایا ئیڤان بچووکه‌؟ ئایا ئیڤان گه‌وره‌یه‌؟ چونکه‌ وه‌ڵامه‌که‌ی ئه‌سته‌مه‌ له‌ ڕووی زانسته‌وه‌.

نموونه‌یه‌کی تر:
هیچ كاتێك له‌ڕووی زانستییه‌وه‌ ڕاست نییه‌ ئه‌گه‌ر بڵێیت: " مۆز خۆشه‌؟ یان پرته‌قاڵ خۆشه‌؟"

ده‌بێت ئه‌و پرسیاره‌ به‌م شێوه‌یه‌ بکرێت:
ئایا مۆز خۆشتره‌ یان خۆخ؟ یان، پرته‌قاڵ و سێو کامیان به‌تامترن؟

نموونه‌یه‌کی تر:

ئه‌رێ ئه‌و وێنه‌یه‌ی من کردوومه‌ جوانه‌؟
له‌ ڕووی ڕێزمانییه‌وه‌ ڕسته‌یه‌کی ته‌واوه‌. به‌ڵام زانستییانه‌ ته‌نها یه‌ک پوول ناهێنێت. پێویسته‌ بوترێت: ئه‌رێ ئه‌و وێنه‌یه‌ی من کردوومه‌ جوانتره‌ یان ئه‌وه‌ی تۆ؟
یان به‌ شێوه‌یه‌کی تر به‌راوردی وێنه‌‌که‌ت بکه‌یت له‌گه‌ڵ شتێکی تر. واته‌ به‌راورد له نێوان دوو شتدا ده‌کرێت.

له‌وانه‌یه‌ بپرسیت، باشه‌ زۆر جار ئه‌م پرسیارانه‌ ده‌کرێن و وه‌ڵامیشیان ده‌درێته‌وه‌ و هه‌ردوو لاش له‌ یه‌کتر ده‌گه‌ن. ئه‌ی چۆن زانستی نه‌بوو! (ئیڤان بچووکه‌؟ مۆز خۆشه‌؟ ئه‌رێ ئه‌و وێنه‌یه‌ی من کردوومه‌ جوانه‌؟)
له‌ ڕاستیدا کاتێک تۆ پرسیارێکی له‌و جۆره‌ ده‌که‌یت، له‌ هزری خۆت ئیڤان، به‌راورد ده‌که‌یت به‌ تێکڕای ته‌مه‌نی ئه‌م خه‌ڵکانه‌ی له‌سه‌ر زه‌وی ده‌ژین. مۆز به‌راورد ده‌که‌یت به‌ تێکڕای تامی هه‌موو میوه‌کانی تر. وێنه‌که‌ی خۆت به‌راورد ده‌که‌یت به‌ تێکڕای چۆنێتیی هه‌موو ئه‌و وێنانه‌ی که‌ بینیوته‌. به‌ هه‌مان شێوه‌ که‌سی دووه‌میش به‌م شێوه‌یه‌ وه‌ڵامت ده‌داته‌وه‌.

ڕێژه‌یی پێ ده‌چێت (ڕه‌ها مطلق) بێت.
ئه‌گه‌ر خاڵێک لادانێكی بچووکی بڕی ئه‌وا پله‌ی گۆشه‌ ده‌گۆڕێت له‌گه‌ڵیدا به‌ گۆڕانکارییه‌کی بچووک. بۆیه‌ پێوانی گۆشه‌ به‌گشتی به‌کار دێت له‌ فه‌له‌ک و گه‌ردوونزانیدا. ئاشکرایه‌ له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی ئه‌ستێره‌کان ماوه‌ی گۆشه‌ی نێوان ئه‌ستێره‌کان یان گۆشه‌ی بیناییی ئه‌و ماوه‌ی که‌وا ئه‌ستێره‌کان له‌ یه‌ک جیا ده‌کاته‌وه‌ جیاوازه‌ ئه‌گه‌ر له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی ئاماژه‌ی ڕوانین (رصد)ی بۆ کرا.

ئه‌گه‌ر هات و هه‌رچه‌ند بجووڵێین له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی، وه‌ له‌ هه‌ر خاڵێک له‌ ڕووی زه‌وی سه‌یری ئه‌ستێره‌کانمان کرد و ڕوانین (رصد)مان کرد، ئه‌وا هه‌رده‌م ئه‌و ماوه‌ی (دووری)یه‌ی که‌وا ئه‌ستێره‌کان له‌یه‌ک جیا ده‌کاته‌وه‌ چۆنه‌ ئاوایه‌. ئه‌م قسه‌یه‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئه‌و ئه‌ستێرانه‌ به‌ دوورییه‌کی زۆر زۆر لێمان دوورن که‌ ناتوانرێت به‌ئاسانی (استعاب)ی بکرێت. جووڵانی ئێمه‌ له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی به‌ به‌راورد له‌گه‌ڵ ئه‌و ئه‌ستێرانه،‌ هه‌ستپێنه‌کراوه‌ به‌ جۆرێک ده‌توانرێت فه‌رامۆش بکرێت. بۆیه‌، ماوه‌ی گۆشه‌ له‌م کاته‌دا ـ (بار)ه ـ‌‌دا ده‌توانرێت بڕواپێدان (اعتبار)ی بۆ بکرێت به‌ پێوانه‌ییه‌ ڕه‌هاكان.
له‌گه‌ڵ سووڕانه‌وه‌ی زه‌وی به‌ ده‌وری خۆردا، ئه‌وا هه‌ست به‌و گۆڕانکارییانه له‌ پێوانه‌كان ده‌کرێت. هه‌رچه‌نده‌ زۆر که‌مه‌ و بچووکه‌.‌ به‌ڵام ئه‌گه‌ر خاڵی ڕوانین (رصد)مان گواسته‌وه‌ بۆ ئه‌ستێره‌یه‌کی تر. بۆ نموونه‌ (سیریوس) ئه‌وا هه‌موو ئه‌و پێوه‌رانه‌ ده‌گۆڕێن به‌ جۆرێک ده‌بن به‌ دوو ئه‌ستێره‌ی زۆر له‌ یه‌کتر دوور که‌ له‌ ئاسمانی خۆمان له‌ یه‌کتر زۆر نزیک بوون. وه‌ به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌.

ڕه‌ها (مطلق) پێ ده‌چێت ڕێژه‌یی بێت.
زۆر جار ده‌ڵێن: سه‌ره‌وه‌، خواره‌وه‌، ... ئایا ئه‌م دوو چه‌مکه‌ ڕه‌هان یان ڕێژه‌یین؟ خه‌ڵک وه‌ڵامی ئه‌م پرسیاره‌یان داوه‌ته‌وه‌ له‌ سه‌ده‌ جیاوازه‌کان به‌ وه‌ڵامی جیاواز. ئه‌و کاته‌ی هیچیان نه‌ده‌زانی له‌سه‌ر گۆی زه‌وی. وایان ده‌زانی که‌ ئاسۆیی و ڕاسته‌. وایان دانابوو که‌ ئاراسته‌ی سه‌ره‌کی له‌ هه‌موو خاڵه‌کانی سه‌ر ڕووی زه‌وی چۆنه‌، ئاوایه‌. وه‌ زۆر شتێکی ئاسایییه‌ گفتوگۆکردن له‌سه‌ر (سه‌ره‌وه‌)ی ڕه‌ها و (خواره‌وه‌)ی ڕه‌ها.
به‌ڵام ئاراسته‌ی سه‌ره‌کی به‌ توندی له‌رایه‌وه‌ له‌ناو هزری خه‌ڵک (خه‌ڵکی سه‌رسام کرد) کاتێک زانرا که‌ زه‌وی گۆیییه‌.
له‌ ڕاستیدا له‌گه‌ڵ شێوه‌ی گۆیی بۆ زه‌وی، ئاراسته‌ی سه‌ره‌کی پشت ده‌به‌ستێت به‌ پشتبه‌ستنێکی سه‌ره‌کی له‌سه‌ر شوێن و جێگه‌ی ئه‌و خاڵه‌ی که‌ پیایدا ده‌ڕوات.

که‌وا بێ له‌ هه‌ر خاڵێکی دیاریکراوی سه‌ر ڕووی زه‌وی، ئه‌م چه‌مکه‌ ده‌گۆڕدرێت له‌ ڕه‌هاوه‌ بۆ ڕێژه‌یی. وه‌ له‌ گه‌ردووندا ئاراسته‌ی سه‌ره‌کی ته‌نها (تاکه‌ سه‌ره‌کی) بوونی نییه‌. بۆیه‌ بۆ هه‌ر ئاراسته‌یه‌ک له‌ بۆشایی، ده‌توانرێت خاڵێکی بۆ دیاری بکرێت له‌سه‌ر زه‌وی که‌ ئاراسته‌که‌ بۆی سه‌ره‌کی بێت.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سه‌رچاوه‌کان.
Relativity: The special and general theory, by Albert Einstein. Translated by Robert W. Lawson

Reflections on Relativity

اینشتین و النظریة النسبیة للدکتور محمد عبدالرحمن مرحبا



chapi bike

پێداچوونه‌وه‌ و ڕاستكردنه‌وه‌ی ڕێنووس، له‌سه‌ر بنه‌مای (ڕێنووسی یه‌كگرتووی زمانی كوردی): دیاكۆ.‌


مافی ئه‌م ماڵپه‌ڕه‌ پارێزراوه‌ بۆ گرووپی زانستپه‌روه‌رانی كورد، بۆ زانیاریی زۆرتر تكایه‌ كرته‌ی ئێره‌ ‌بكه‌
©٢٠٠٣-٢٠١٠